"Als vrouwen in het erfrecht en op sommige gebieden van getuigenis niet gelijk zijn aan mannen, waarom dan wel bij straffen zoals diefstal of overspel?" Deze vraag lijkt op het eerste gezicht een tegenstrijdigheid. Maar in het islamitisch recht behoren financieel-sociale rollen en strafrechtelijke verantwoordelijkheid niet tot dezelfde categorie.
De DuaMio Wisdom-benadering doet hier het volgende: eerst het oordeel verhelderen, dan de context tonen, dan de wijsheid vertalen naar een taal die de mens van vandaag begrijpt.
Kort antwoord: Straf kijkt naar de wil, financiële bepalingen kijken naar de rol
In de islam is strafrechtelijke verantwoordelijkheid verbonden aan het verstand, de wil en de handeling van de persoon; wie bewust een misdaad begaat, wordt door zijn of haar geslacht niet ontheven van juridische verantwoordelijkheid. In het erfrecht en bij sommige regelingen rond getuigenis worden daarentegen gezinsonderhoud, economische verplichtingen, commerciële ervaring en sociale rollen meegewogen. Daarom is het niet juist om beide domeinen met dezelfde logica te lezen.
De juridische laag: Het persoonlijke karakter van de misdaad
In het strafrecht is het grondbeginsel de "persoonlijkheid van de misdaad": of de handelende wil nu die van een vrouw of een man is, de strafrechtelijke verantwoordelijkheid rust op hem of haar. De Koran noemt vrouw en man dan ook uitdrukkelijk allebei bij naam, in gelijke mate, wanneer het strafoordeel wordt uitgesproken:
"De overspelige vrouw en de overspelige man, geselt ieder van hen met honderd geselslagen. En laat mededogen met hen jullie niet bevangen in de godsdienst van God, als jullie in God en in de laatste dag geloven. En laat een groep van de gelovigen bij hun bestraffing aanwezig zijn."
- Uit Soera An-Noer, vers 2 (vertaling: Fred Leemhuis)
Het vers legt de straf op aan "vrouw en man" tegelijk, in dezelfde mate. Dit toont dat de vrouw juridisch als een volledig handelingsbekwaam individu wordt beschouwd. Als de vrouw als "halfverantwoordelijk" werd gezien, zou ook haar strafrechtelijke verantwoordelijkheid halveren. Bij de straf is de verantwoordelijkheid echter volledig.
Dezelfde persoonlijkheid wordt ook duidelijk verklaard bij de straf voor diefstal: het vers Al-Maaida 5:38 noemt de mannelijke dief en de vrouwelijke dief samen als geadresseerden van hetzelfde oordeel. De strafrechtelijke verantwoordelijkheid wordt dus niet op geslacht gebouwd, maar op de handeling en de wil.
Waarom is getuigenis niet op elk gebied gelijk?
Vooral bij financiële en commerciële transacties zoals schuldverbintenissen wordt het gelijkstellen van twee vrouwen aan één man (Al-Baqara 2:282) niet verklaard door een lagere ontologische waarde van de vrouw, maar door het feit dat commerciële ervaring in die tijd vaker bij mannen lag en door het bevestigingsmechanisme (istizhaar). Bovendien kan bij zaken die alleen vrouwen kunnen weten - zoals geboorte, borstvoeding en bijzondere situaties - de getuigenis van een vrouw op zichzelf doorslaggevend zijn. Dit toont dat getuigenis in het islamitisch recht verandert naar gelang de aard van het onderwerp; de getuigenis van de vrouw verschilt niet op alle gebieden, maar op de relevante gebieden en volgens de bewijsmaatstaf die dat gebied vereist.
Waarom verschilt het erfrecht van het strafrecht?
De verdeling van de erfenis wordt samen met de financiële verplichtingen binnen het gezin bedacht. De man draagt zware verantwoordelijkheden zoals mahr (bruidsgave), nafaqa (onderhoud) en het onderhoud van het gezin; de vrouw kan haar erfenis en bezit volledig in eigen beheer houden. Daarom is het verschil in de erfenis niet een geringere waarde van de vrouw, maar een evenwicht tussen gunst en last. De straf kijkt echter niet naar de verdeling van financiële rollen, maar naar de begane handeling en de wil.
De wijsheidslaag: De volledige handelingsbekwaamheid van de vrouw
De gelijkheid in de straf toont dat de vrouw wordt erkend als een rechtssubject met volledig verstand en volledige wil. Wanneer een vrouw een misdaad begaat, draagt zij verantwoordelijkheid; wanneer haar onrecht wordt aangedaan, heeft zij juridische bescherming. Deze blik ziet de vrouw noch als speeltje noch als passief wezen; de vrouw is een volledig individu, verantwoordelijk voor haar handelingen, met rechten en plichten.
Waarom is de bewering "half verstand" onjuist?
Als de islam de vrouw werkelijk als "half verstandig" of "half mens" zou beschouwen, dan zou zij ook in het strafrecht als halfverantwoordelijk moeten worden aangemerkt. Het tegenovergestelde is echter waar: dat de straf volledig is, is een teken van respect voor de wil van de vrouw. Daarom is het lezen van sommige regelingen rond getuigenis als een minachting van het verstand van de vrouw in strijd met de volledige verantwoordelijkheid in het strafrecht.
Overspellaster, specifieke vrouwenkennis en de nuance van getuigenis
De kwestie van getuigenis kan niet tot één formule worden herleid. Dat bij financiële transacties zoals schuldverbintenissen twee vrouwelijke getuigen samen worden genoemd, houdt verband met commerciële ervaring en het bevestigingsmechanisme. Maar bij geboorte, borstvoeding, maagdelijkheid en de bijzondere situaties waarvan vrouwen rechtstreeks getuige zijn, kan de verklaring van de vrouw doorslaggevend zijn. Bij onderwerpen zoals overspellaster en li'an (mula'ana, wederzijdse eedvervloeking tussen echtgenoten - An-Noer 24:6-9) staat de eed van de vrouw gelijk aan die van de man en wordt de eer van de vrouw onder bijzondere bescherming gesteld. Dit toont dat de verklaring van de vrouw in het islamitisch recht niet volledig zonder waarde wordt geacht; de bewijsmaatstaf verandert naar het type onderwerp.
Op strafrechtelijk gebied zijn de voorwaarden voor het vaststellen van de misdaad bij zware zaken zoals hadd-straf en qisaas (vergelding) sowieso zeer streng; maar wanneer de dader een vrouw of een man is, zijn de wil en de verantwoordelijkheid - wat betreft strafrechtelijke bekwaamheid - volledig.
De maat opmerken
De kern van de kwestie is deze: het islamitisch recht maakt een keuze tussen "gelijkheid" en "rechtvaardigheid"; het beoogt niet op elk gebied hetzelfde cijfer te geven, maar op elk gebied een evenwicht te vinden dat past bij de aard ervan. Op het gebied van financiële verantwoordelijkheid geldt het evenwicht tussen gunst en last; op het gebied van getuigenis de aard van het onderwerp en de behoefte aan bevestiging; op strafrechtelijk gebied is het uitgangspunt dat de wil volledig en persoonlijk is. Wanneer een vrouw diefstal pleegt, spreekt Al-Maaida 5:38 haar aan; wanneer zij overspel pleegt, spreekt An-Noer 24:2 haar aan - bij naam en in dezelfde mate als de man. Want iemand in de straf volledig verantwoordelijk houden is de rechtstreekse uitdrukking van het feit dat men die persoon als volledig handelingsbekwaam, volledig verstandig en volledig willekrachtig beschouwt. Het moderne verstand leest het woord "gelijkheid" vaak als "op elk gebied hetzelfde resultaat"; de islam definieert rechtvaardigheid echter als "elk gebied behandelen met zijn eigen maat". Wanneer dit onderscheid wordt begrepen, verschijnt het verschil tussen erfrecht, getuigenis en straf niet als een tegenstrijdigheid, maar als het handtekeningmerk van innerlijke samenhang.
Samenvatting
Dat de vrouw bij de straf even verantwoordelijk is als de man, toont dat zij een volledig handelingsbekwaam individu is. Erfrecht en sommige regels van getuigenis hebben te maken met sociaal-economische rollen; de straf heeft te maken met individuele wil en het persoonlijke karakter van de misdaad.
De vraag is niet: "Als erfrecht en getuigenis verschillend zijn, is gelijkheid bij de straf dan een tegenstrijdigheid?"
De eigenlijke vraag is:
"Als de vrouw bij haar misdaad volledig verantwoordelijk wordt gehouden, is zij dan niet reeds een volledig verstandig, volledig willekrachtig en volledig handelingsbekwaam individu?"
DuaMio Wijsheid Serie
Verwonder. Begrijp. Beleef.
Beeldnoot: De afbeeldingen in dit artikel zijn licentievrije stockafbeeldingen die bij het onderwerp passen. Bron en licentie staan bij elke afbeelding vermeld.
Inhoudsnotitie: Dit artikel is met AI-ondersteuning samengesteld op basis van betrouwbare bronnen; Koranverzen zijn letterlijk overgenomen uit de goedgekeurde vertaling (Sofian S. Siregar voor het Nederlands), en het artikel is vóór publicatie redactioneel en op religieuze gevoeligheid gecontroleerd.
